Contents
Learning Deepakam Class 6 Solutions and Prashna Nirman Sarvanam in Sanskrit Class 6 with Answers सर्वनाम संख्यावाचक शब्दरूपाणि makes it easier for students to improve their writing skills.
Sarvanam Shabd in Sanskrit Class 6
Sarvanam Prayog in Sanskrit Class 6
Prashna Nirman Sarvanam Shabd Roop in Sanskrit Class 6
जिन शब्दों का प्रयोग संज्ञा शब्दों के स्थान पर किया जाता है, उन्हें सर्वनाम कहते हैं। जैसे – स: (वह), एषः (यह), त्वम् (तुम), अहम् (मैं) आदि।
इनके रूप भी संज्ञा-शब्द रूपों के समान है। समान ही तीनों लिंगों में होते हैं। सर्वनाम पदों का प्रयोग विशेषण की तरह भी होता है। इनके रूपों में संबोधन विभक्ति नहीं होती ।
सर्वनाम शब्दों को तीन पुरुषों में विभाजित किया गया है
- प्रथम पुरुष – तत् एतत् इदम्, किम् आदि ।
- मध्यम फुरुष – युष्मद् (तुम)
- उत्तम पुरुष – अस्मद् (मैं)
सर्वनाम शब्दों का परिचय एवं प्रयोग-
(i) अहम् – ‘अस्मद्’ शब्दः, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्। जैसे – अहम् पठामि ।
(ii) वयम् – ‘अस्मद्’ शब्दः, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम्। जैसे—वयम् पठामः।
(iii) माम् – ‘अस्मद्’ शब्दः, द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्। जैसे-सः माम् पश्यति ।
(iv) अस्मान् – ‘अस्मद्’ शब्दः, द्वितीया विभक्तिः, बहुवचनम्। जैसे-बालकः अस्मान् पश्यति।
(v) मम – ‘अस्मद्’ शब्दः, षष्ठी विभक्तिः एकवचनम्। जैसे – मम नाम मोहनः अस्ति ।
(vi) अस्माकम् – ‘अस्मद्’ शब्दः, षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम्। जैसे- अस्माकं विद्यालयः श्रेष्ठः अस्ति ।
(vii) त्वम् – ‘युष्मद्’ शब्दः, प्रथमा विभक्तिः एकवचनम्। जैसे-त्वम् पठसि ।
(viii) यूयम् – ‘युष्मद्’ शब्दः, प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम्। जैसे-यूयम् पठथ।
(ix) त्वाम् – ‘युष्मद्’ शब्द: द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्। जैसे – सः त्वाम् पश्यति ।
(x) युष्मान् – ‘युष्मद्’ शब्दः, द्वितीया विभक्तिः, बहुवचनम्। जैसे- सः युष्मान् वदति ।
(xi) तव – ‘युष्मद्’ शब्दः, षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्। जैसे – तव नाम राकेशः अस्ति ।
(xii) युष्माकम् – ‘युष्मद्’ शब्दः, षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम्। जैसे – युष्माकं विद्यालयः कुत्र अस्ति ?
(xiii) कः – ‘किम्’ शब्दः, पुँल्लिंगः, प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् । जैसे – सः कः अस्ति ?
(xiv) के – ‘किम्’ शब्दः, पुँल्लिंगः, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम्। जैसे – के गच्छन्ति ?
(xv) का – ‘किम्’ शब्दः, स्त्रीलिंगः, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्। जैसे – का पठति ?
(xvi) काः – ‘किम्’ शब्दः, स्त्रीलिंगः, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्। जैसे – काः लिखन्ति ?
(xvii) किम् – ‘किम्’ शब्दः, नपुंसकलिंगः, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्। जैसे- सः किम् पठति ?
(xviii) कानि – ‘किम्’ शब्दः, नपुंसकलिंगः, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम्। जैसे- सः कानि पुस्तकानि पठति ?
(xix) स: – ‘तद्’ शब्दः पुँल्लिंगः, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्। जैसे- सः पठति ।
(xx) ते – ‘तद्’ शब्दः पुँल्लिंगः, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् । जैसे – ते पठन्ति ।
(xxi) सा – ‘तद्’ शब्दः, स्त्रीलिंगः, प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् । जैसे – सा लिखति ।
(xxii) ताः – ‘तद्’ शब्दः, स्त्रीलिंगः, प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम्। जैसे – ताः लिखन्ति ।
(xxiii) तद् – ‘तद्’ शब्दः, नपुंसकलिंगः, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्। जैसे-तत् पुस्तकम् अस्ति ।
(xxiv) तानि – ‘तद्’ शब्दः, नपुंसकलिंगः, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम्। जैसे – तानि पुष्पाणि सन्ति ।
(xxv) एषः – ‘एतद्’ शब्दः, पुँल्लिंगः, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्। जैसे – एषः बालकः अस्ति।
(xxvi) एते – ‘एतद्’ शब्दः, पुँल्लिंगः, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम्। जैसे – एते बालकाः सन्ति ।
(xxvii) एषा – ‘एतद्’ शब्दः, स्त्रीलिंगः, प्रथमा विभक्तिः एकवचनम्। जैसे – एषा बालिका अस्ति ।
(xviii) एता: – ‘एतद्’ शब्दः, स्त्रीलिंगः, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम्। जैसे – एताः बालिकाः सन्ति ।
(xxix) एतद् – ‘एतद्’ शब्दः, नपुंसकलिंगः, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्। जैसे-एतत् पुष्पम् अस्ति।
(xxx) एतानि – ‘एतद्’ शब्दः, नपुंसकलिंगः, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम्। जैसे – एतानि फलानि सन्ति ।
उपर्युक्त सर्वनाम शब्दों के रूप निम्न प्रकार से हैं-
1. अस्मद् (मैं, हम)
उत्तम पुरुषवाचक सर्वनाम
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – अहम् – आवाम् – वयम्
- द्वितीया – माम्, मा – आवाम्, नौ – अस्मान्, नः
- तृतीया – मया – आवाभ्याम् – अस्माभिः
- चतुर्थी – मह्यम्, मे – आवाभ्याम्, नौ – अस्मभ्यम्, नः
- पञ्चमी – मत् – आवाभ्याम् – अस्मत्
- षष्ठी – मम्, मे – आवयोः, – अस्माकम्, नः
- सप्तमी – मयि – आवयोः, – अस्मासु
2. युष्मद् (तू, तुम)
मध्यम पुरुषवाचक सर्वनाम
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – त्वम् – युवाम् – यूयम्
- द्वितीया – त्वाम्, – युवाम्, वाम् – युष्मान्, वः
- तृतीया – त्वया – युवाभ्याम् – युष्माभिः
- चतुर्थी – तुभ्यम्, ते – युवाभ्याम्, – युष्मभ्यम्, वः
- पञ्चमी – त्वत् – युवाभ्याम् – युष्मत्
- षष्ठी – तव, ते – युवयोः वाम् – युष्माकम्, वः
- सप्तमी – त्वयि – युवयोः – युष्मासु
3. तद् (वह) पुँल्लिंग
प्रथम पुरुषवाचक सर्वनाम
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – सः – तौ – ते
- द्वितीया – तम् – तौ – तान्
- तृतीया – तेन – ताभ्याम् – तैः
- चतुर्थी – तस्मै – ताभ्याम् – तेभ्यः
- पञ्चमी – तस्मात् – ताभ्याम् – तेभ्यः
- षष्ठी – तस्य – तयोः – तेषाम्
- सप्तमी – तस्मिन् – तयोः – तेषु
4. तद् (स्त्रीलिंग)
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – सा – ते – ता:
- द्वितीया – ताम् – ते – ता:
- तृतीया – तया – ताभ्याम् – ताभिः
- चतुर्थी – तस्यै – ताभ्याम् – ताभ्यः
- पञ्चमी – तस्याः – ताभ्याम् – ताभ्यः
- षष्ठी – तस्याः – तयोः – तासाम्
- सप्तमी – तस्याम् – तयो: – तासु
5. तद् (नपुंसकलिंग)
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – तत् – ते – तानि
- द्वितीया – तत् – ते – तानि
- शेष रूप पुल्लिंग की तरह।
6. एतद् (यह) पुँल्लिंग
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – एषः – एतौ – एते
- द्वितीया – एतम् – एतौ – एतान्
- तृतीया – एतेन – एताभ्याम् – एतैः
- चतुर्थी – एतस्मै – एताभ्याम् – एतेभ्यः
- पञ्चमी – एतस्मात् – एताभ्याम् – एतेभ्यः
- षष्ठी – एतस्य – एतयोः – एतेषाम्
- सप्तमी – एतस्मिन् – एतयोः – एतेषु
7. एतद् (स्त्रीलिंग)
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – एषा – एते – एता:
- द्वितीया – एताम् – एते – एता:
- तृतीया – एतया – एताभ्याम् – एताभिः
- चतुर्थी – एतस्यै – एताभ्याम् – एताभ्यः
- पञ्चमी – एतस्याः – एताभ्याम् – एताभ्यः
- षष्ठी – एतस्याः – एतयोः – एतासाम्
- सप्तमी – एतस्याम् – एतयोः – एतासु
8. एतद् (नपुंसकलिंग)
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – एतत् – एते – एतानि
- द्वितीया – एतत् – एते – एतानि
(शेष पुल्लिंग की तरह ।)
9. इदम् (यह) पुँल्लिंग
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – अयम् – इमौ – इमे
- द्वितीया – इमम् – इमौ – इमान्
- तृतीया – अनेन – आभ्याम् – एभिः
- चतुर्थी – अस्मै – आभ्याम् – एभ्यः
- पञ्चमी – अस्मात् – आभ्याम् – एभ्यः
- षष्ठी – अस्य – अनयोः – एषाम्
- सप्तमी – अस्मिन् – अनयोः – एषु
10. इदम् (स्त्रीलिंग)
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – इयम् – इमे – इमाः
- द्वितीया – इमाम् – इमे – इमा:
- तृतीया – अनया – आभ्याम् – आभिः
- चतुर्थी – अस्यै – आभ्याम् – आभ्यः
- पञ्चमी – अस्याः – आभ्याम् – आभ्यः
- षष्ठी – अस्याः – अनयोः – आसाम्
- सप्तमी – अस्याम् – अनयोः – आसु
11. इदम् (नपुंसकलिंग)
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – इदम् – इमे – इमानि
- द्वितीया – इदम् – इमे – इमानि
(शेष पुल्लिंग की तरह ।)
12. किम् (कौन) पुँल्लिंग
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – कः – कौ – के
- द्वितीया – कम् – कौ – कान्
- तृतीया – केन – काभ्याम् – कैः
- चतुर्थी – कस्मै – काभ्याम् – केभ्यः
- पञ्चमी – कस्मात् – काभ्याम् – केभ्यः
- षष्ठी – कस्य – कयोः – केषाम्
- सप्तमी – कस्मिन् – कयोः – केषु
13. किम् (स्त्रीलिंग)
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – का – के – काः
- द्वितीया – काम् – के – काः
- तृतीया – कया – काभ्याम् – काभिः
- चतुर्थी – कस्यै – काभ्याम् – काभ्यः
- पञ्चमी – कस्याः – काभ्याम् – काभ्यः
- षष्ठी – कस्याः – कयोः – कासाम्
- सप्तमी – कस्याम् – कयोः – कासु
14. किम् (नपुंसकलिंग)
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – किम् – के – कानि
- द्वितीया – किम् – के – कानि
(शेष पुल्लिंग की तरह ।)
(ख) विशेषण शब्द-
1. एक (एक) (नित्य एकवचनान्त)
- विभक्तिः – पुँल्लिंग – स्त्रीलिंग – नपुंसकलिंग
- प्रथमा – एक: – एका – एकम्
- द्वितीया – एकम् – एकाम् – एकम्
- तृतीया – एकेन – एकया – एकेन
- चतुर्थी – एकस्मै – एकस्यै – एकस्मै
- पञ्चमी – एकस्मात् – एकस्याः – एकस्मात्
- षष्ठी – एकस्य – एकस्याः – एकस्य
- सप्तमी – एकस्मिन् – एकस्याम् – एकस्मिन्
2. द्वि (दो) (नित्य द्विवचनान्त)
- विभक्तिः – पुँल्लिंग – स्त्रीलिंग – नपुंसकलिंग
- प्रथमा – द्वौ – द्वे – द्वे
- द्वितीया – द्वौ – द्वे – द्वे
- तृतीया – द्वभ्याम् – द्वभ्याम् – द्वभ्याम्
- चतुर्थी – द्वभ्याम् – द्वभ्याम् – द्वभ्याम्
- पञ्चमी – द्वभ्याम् – द्वभ्याम् – द्वभ्याम्
- षष्ठी – द्वौ: – द्वौ: – द्वौ:
- सप्तमी – द्वौः – द्वौ: – द्वौ:
3. त्रि (तीन) (नित्य बहुवचनान्त)
- विभक्तिः – पुल्लिंग – स्त्रीलिंग – नपुंसकलिंग
- प्रथमा – त्रयः – तिस्रः – त्रीणि
- द्वितीया – त्रीन् – तिस्रः – त्रीणि
- तृतीया – त्रिभिः – तिसृभिः – त्रिभिः
- चतुर्थी – त्रिभ्यः – तिसृभ्यः – त्रिभ्यः
- पञ्चमी – त्रिभ्यः – तिसृभ्यः – त्रिभ्यः
- षष्ठी – त्रयाणाम् – तिसृणाम् – त्रयाणाम्
- सप्तमी – त्रिषु – तिसृषु – त्रिषु
4. चतुर् (चार) (नित्य बहुवचनान्त)
- विभक्तिः – पुँल्लिंग – स्त्रीलिंग – नपुंसकलिंग
- प्रथमा – चत्वारः – चतस्रः – चत्वारि
- द्वितीया – चतुरः – चतस्रः – चत्वारि
- तृतीया – चतुर्भिः – चतसृभिः – चतर्भिः
- चतुर्थी – चतुर्भ्यः – चतसृभ्यः – चतुर्भ्यः
- पञ्चमी – चतुर्भ्यः – चतसृभ्यः – चतुर्भ्यः
- षष्ठी – चतुर्णाम् – चतसृणाम् – चतुर्णाम्
- सप्तमी – चतुर्षु – चतसृषु – चतुर्षु
विशेष- ‘पञ्चन्’ शब्द से ‘नवदशन्’ तक रूप तीनों लिंगों में समान तथा केवल बहुवचन में होते हैं।

पूर्ण संख्यावाचक – प्रथमः, द्वितीयः, तृतीयः, चतुर्थ, पंचमः आदि। इनके रूप ‘देव’ शब्द के समान बनते हैं। स्त्रीलिंग में प्रथमा, द्वितीया और तृतीया शब्दों के रूप ‘लता’ के समान होते हैं और चतुर्थी, पञ्चमी आदि के ‘नदी’ के समान हैं, जैसे-
- पुँल्लिंग – नपुंसकलिंग – स्त्रीलिंग
- प्रथम: (पहला) – प्रथमम् – प्रथमा
- द्वितीय: (दूसरा) – द्वितीयम् – द्वितीया
- तृतीय: (तीसरा) – तृतीयम् – तृतीया
- चतुर्थः (चौथा) – चतुर्थम् – चतुर्थी
- पञ्चमः (पाँचवाँ) – पञ्चमम् – पञ्चमी
- षष्ठः (छठा) – षष्टम् – षष्ठी
- सप्तमः (‘सातवाँ) – सप्तमम् – सप्तमी
- अष्टमः (आठवाँ) – अष्टमम् – अष्टमी
- नवमः (नौवाँ) – नवमम् – नवमी
- दशमः (दसवाँ) – दशमम् – दशमी
एकादशन् से विंशति तक के श्रेणी-विषयक रूप ‘गणना’ में द्रष्टव्य हैं।
वर्ण वियोग संस्कृत Class 6
Sanskrit Varnamala Class 6 Worksheet
अभ्यास
बहुविकल्पीय प्रश्नाः
I. अधोलिखितेषु विकल्पेषु समुचितं उत्तरं चित्वा लिखत- निम्नलिखित विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखिए – Write the suitable answer of the following MCQ-
प्रश्न 1.
सा ……… भगिनी अस्ति।
(क) तव
(ख) अहम्
(ग) एतत्
(घ) त्वत्
उत्तर:
(क) तव
प्रश्न 2.
सा …… पुत्री अस्ति।
(क) मह्यम्
(ख) मम्
(ग) माम्
(घ) तत्
उत्तर:
(ख) मम
प्रश्न 3.
सः …… बालकः अस्ति।
(क) त्वम्
(ख) तम्
(ग) एषः
(घ) तस्याम्
उत्तर:
(ग) एषः
प्रश्न 4.
…… मम आभूषणम् अस्ति ।
(क) एतौ
(ख) तस्मैः
(ग) एता:
(घ) एतत्
उत्तर:
(घ) एतत्
प्रश्न 5.
……… मम माता अस्ति ।
(क) सा
(ख) के
(ग) मत्
(घ) त्वयि
उत्तर:
(क) सा
प्रश्न 6.
ते …… सन्ति?
(क) एतानि
(ख) के
(ग) आवयोः
(घ) तव
उत्तर:
(ख) के
लिखितः
1. एकत: दशपर्यन्तं संख्यापदानि लिखत ।
2. एक घोड़ा, दो वृक्ष, चार फल, चार पुत्री – इत्येतानि संस्कृतेन लिखत ।